ریسک لرزهای، پتانسیل خسارت — در جان، اموال، فعالیت اقتصادی یا کارکرد — است که از برهمکنش خطر لرزهای، در معرض قرارگیری و آسیبپذیری ناشی میشود. این کمیت از خطر لرزهای که تنها پدیده فیزیکی را توصیف میکند متمایز است و کمیتی است که کاهش ریسک در پی کاهش آن است.
ریسک لرزهای، پتانسیل پیامدهای نامطلوب — از دست دادن جان، خسارت به اموال، اختلال اقتصادی، از دست رفتن کارکرد — است که از برهمکنش سه عامل ناشی میشود: خطر (احتمال و شدت لرزش زمین در یک ساختگاه)، در معرض قرارگیری (افراد، ساختمانها، زیرساختها و داراییهای اقتصادی واقع در منطقه خطر)، و آسیبپذیری (حساسیت عناصر در معرض قرار گرفته به خسارت یا زیان در یک تراز خطر معین). این رابطه اغلب بهصورت ریسک = خطر × در معرض قرارگیری × آسیبپذیری بیان میشود. این معادله بینش اساسی را در بر میگیرد که ریسک لرزهای تنها درباره قدرت زلزله نیست، بلکه درباره آنچه در معرض خطر است و اینکه چقدر شکننده است نیز هست. یک زلزله متوسط در یک شهر پرجمعیت و با ساختوساز ضعیف میتواند تلفات و خسارت بیشتری از یک زلزله بزرگ در یک منطقه کمجمعیت و با ساختوساز خوب ایجاد کند.
ریسک لرزهای از طریق چندین سنجه مختلف بسته به هدف کمّی میشود. ریسک فیزیکی بهصورت خسارت مورد انتظار به ساختمانها و زیرساختها بیان میشود — تعداد ساختمانها با هر حالت خسارت، یا هزینه کل تعمیر. ریسک تلفات جانی بهصورت مرگ و میر و جراحات مورد انتظار بیان میشود که به خسارت ساختمانها، بهرهبرداری در زمان زلزله و اثربخشی پاسخ اضطراری بستگی دارد. ریسک اقتصادی بهصورت زیانهای مستقیم مورد انتظار (هزینههای تعمیر) و زیانهای غیرمستقیم (اختلال کسبوکار، کاهش بهرهوری، اختلال زنجیره تأمین) بیان میشود. ریسک کارکردی بهصورت زمان توقف مورد انتظار تأسیسات حیاتی — بیمارستانها، پلها، شریانها — و پیامدهای آن توقف بیان میشود. ریسک اجتماعی تأثیرات بر جوامع را در بر میگیرد، شامل جابهجایی، از دست دادن معیشت و بازیابی بلندمدت. هرکدام از این سنجهها دیدگاه متفاوتی درباره همان ریسک بنیادی فراهم میآورند و با هم تصمیمگیری درباره اولویتهای کاهش، قیمتگذاری بیمه و آمادگی اضطراری را اطلاعرسانی میکنند.
ارزیابی ریسک لرزهای برای چندین هدف به کار میرود. در برنامهریزی شهری و آییننامههای ساختمانی، ارزیابی ریسک توسعه الزامات طراحی لرزهای و اولویتبندی برنامههای بهسازی را اطلاعرسانی میکند. در بیمه و مدلسازی فاجعه، ارزیابی ریسک زیانهای مورد انتظار از زلزلههای آینده را کمّی میکند و قیمتگذاری و تخصیص سرمایه را اطلاعرسانی میکند. در مدیریت اضطراری، ارزیابی ریسک مناطق و تأسیسات با بیشترین خطر را شناسایی میکند و برنامهریزی آمادگی و پاسخ را اطلاعرسانی میکند. در مدیریت زیرساخت، ارزیابی ریسک سرمایهگذاری در بهسازی و جایگزینی تأسیسات حیاتی را اولویتبندی میکند. در توسعه بینالمللی، ارزیابی ریسک تلاشهای بشردوستانه و بازسازی را در مناطق در معرض زلزله اطلاعرسانی میکند. چالشهای کلیدی در ارزیابی ریسک لرزهای شامل: (۱) عدم قطعیت در برآوردهای خطر، در معرض قرارگیری و آسیبپذیری، بهویژه برای مناطقی با داده محدود؛ (۲) دشواری کمّیسازی زیانهای غیرمستقیم (اختلال کسبوکار، اختلال اجتماعی، اثرات سلامت بلندمدت)؛ (۳) برخورد با اثرات آبشاری (مثلاً یک پل آسیبدیده پاسخ اضطراری را مختل میکند و تلفات را بدتر میکند)؛ (۴) دشواری انتقال ریسک به غیرمتخصصان و ترجمه برآوردهای ریسک به تصمیمهای قابل اجرا؛ و (۵) ناهماهنگی میان مقیاسهای زمانی ریسک (دههها) و مقیاسهای زمانی تصمیمگیری سیاسی (سالها) است. رویه مدرن بهطور فزایندهای از چارچوبهای ارزیابی ریسک احتمالاتی نظیر آنهایی که توسط FEMA (HAZUS)، GEM (OpenQuake) و مرکز PEER توسعه یافتهاند استفاده میکند که رویههای استاندارد برای کمّیسازی ریسک لرزهای در سراسر مناطق و انواع ساختمان فراهم میآورند. در ایران، ریسک لرزهای یک نگرانی ملی بزرگ است — کشور یکی از زلزلهخیزترین در جهان با تاریخ طولانی زلزلههای مخرب و در معرض قرارگیری قابلتوجه در شهرهایی نظیر تهران، تبریز و مشهد است. مطالعات ارزیابی ریسک برای مناطق شهری بزرگ انجام شده است، هرچند چالشهایی در بهروزرسانی موجودی ساختمانها، مشخصهیابی آسیبپذیری و ترجمه برآوردهای ریسک به سیاستهای کاهش مؤثر باقی مانده است.