ضریب رفتار (R)، ضریبی مبتنی بر آییننامه است که نیروهای طراحی لرزهای کشسان را کاهش میدهد تا شکلپذیری، افزونمقاومت و افزونگی یک سامانه سازهای را لحاظ کند. این ضریب ظرفیت سازه برای اتلاف انرژی از طریق رفتار غیرکشسان را بازتاب میدهد و در طراحی لرزهای مبتنی بر نیرو محوری است.
ضریب رفتار (R)، که ضریب رفتار (q در یوروکد ۸) یا ضریب کاهش نیرو نیز نامیده میشود، ضریبی بدون بُعد است که در طراحی لرزهای مبتنی بر نیرو برای کاهش تقاضای لرزهای کشسان به سطح نیروی طراحی به کار میرود. این کاهش توانایی سازه برای اتلاف انرژی لرزهای از طریق تغییرشکل غیرکشسان، افزونمقاومت ذاتی آن (تفاوت میان مقاومت تسلیم واقعی و مقاومت طراحی) و افزونگی آن (در دسترس بودن مسیرهای بار متعدد) را لحاظ میکند. با تقسیم برش پایه کشسان بر R، آییننامهها به سازهها امکان میدهند برای نیروهایی بهطور قابلتوجه پایینتر از تقاضای کشسان طراحی شوند — نیروهایی که اگر در طول زلزله از آنها فراتر رود، سازه تسلیم میشود، تغییرشکل مییابد و بدون فروریزش انرژی اتلاف میکند. مقادیر معمول از R = ۱/۵ برای سامانههای شکننده (بنایی غیرمسلح) تا R = ۸ برای سامانههای بسیار شکلپذیر (قابهای خمشی ویژه، دیوارهای برشی بتن مسلح ویژه) گستردهاند.
ضریب R محور طراحی لرزهای مبتنی بر نیرو است و استفاده از آن چندین فرض را دربر میگیرد که برای عملکرد سازه حاصل همانطور که در نظر گرفته شده باید برآورده شوند. نخست، سازه باید شکلپذیری مفروض در ضریب R را دارا باشد — این از طریق الزامات جزئیاتبندی (محصورسازی، تأیید صلاحیت اتصال، مقررات ستون قوی/تیر ضعیف) که بهطور جداگانه در آییننامهها مشخص شدهاند به دست میآید. دوم، سازه باید بر پایه اصول طراحی ظرفیتی طراحی شده باشد تا تغییرشکل غیرکشسان در مکانهای در نظر گرفتهشده رخ دهد (تیرها، نه ستونها؛ روسازه، نه پی). سوم، سازه باید افزونگی کافی برای بازتوزیع بارها پس از تسلیم اولیه داشته باشد. چهارم، ضریب R فرض میکند که سازه تغییرشکل بیشازحد را تجربه نخواهد کرد — این از طریق محدودیتهای دریفت که معمولاً بهطور مستقل مشخص میشوند راستیآزمایی میشود. هنگامی که این فرضها نقض میشوند — همانطور که در بسیاری از ساختمانهای پیش از ۱۹۷۰، در سازههای با جزئیاتبندی ناکافی یا در آرایشهای با نامنظمی طبقه نرم یا پیچشی رخ داد — استفاده از ضریب R بالا میتواند به فروریزش پیش از موعد منجر شود، همانطور که در زلزلههای نورتریج، کوبه و کرایستچرچ مشاهده شد.
رویه مدرن بهطور فزایندهای رویکرد ضریب R را با روشهای مبتنی بر عملکرد تکمیل میکند. طراحی مبتنی بر نیرو با ضرایب R برای سازههای معمولی که هدف ایمنی جانی و جلوگیری از فروریزش است خوب کار میکند. برای تأسیسات حیاتی، ساختمانهای بلند یا سازههایی با ارزش اقتصادی یا اجتماعی بالا، طراحی مبتنی بر عملکرد (با استفاده از تحلیل غیرخطی و اهداف عملکرد صریح) ترجیح داده میشود زیرا مستقیماً تغییرشکل و خسارتی را که رویکرد ضریب R تنها بهطور غیرمستقیم کنترل میکند ارزیابی میکند. دو رویکرد مکمل یکدیگرند: طراحی مبتنی بر نیرو خط پایه ساده و محافظهکارانهای برای اکثر سازهها فراهم میآورد، در حالی که طراحی مبتنی بر عملکرد ارزیابی دقیقتری برای سازههایی که پیامدهای شکست در آنها بالاست ارائه میدهد. در ایران، ضریب رفتار در استاندارد ۲۸۰۰ با مقادیری از R = ۳ برای قابهای خمشی معمولی تا R = ۷ برای قابهای خمشی ویژه و R = ۶ برای سامانههای دیوار برشی به کار میرود (مقادیر برحسب سامانه سازهای متفاوتاند و در ویرایشهای متوالی آییننامه بهروزرسانی میشوند). مقادیر ایرانی بهطور کلی با عمل بینالمللی همراستا هستند اما گاهی در جزئیات متفاوتاند و سنتهای طراحی محلی و عملکرد مشاهدهشده را بازتاب میدهند.