روانگرایی، پدیدهای است که در آن خاکهای اشباع غیرچسبنده در طول لرزش زلزله مقاومت و سختی خود را از دست میدهند و موقتاً مانند یک مایع رفتار میکنند. این پدیده علت اصلی گسیختگی زمین، خسارت پی و فروریزش ساختمان در مناطق لرزهای سراسر جهان است.
روانگرایی، پدیدهای است که در آن خاکهای اشباع، شل و غیرچسبنده (معمولاً ماسهها و ماسههای سیلتی) در طول لرزش زلزله بهطور موقت مقاومت و سختی خود را از دست میدهند. سازوکار آن بهخوبی درک شده است: امواج برشی چرخهای که از خاک عبور میکنند، باعث انقباض اسکلت خاک میشوند و تنش را از ذرات خاک به آب منفذی منتقل میکنند. اگر زهکشی با بارگذاری سریع جلوگیری شود، فشار آب منفذی افزایش مییابد، تنش مؤثر کاهش مییابد و خاک مقاومت برشی خود را از دست میدهد. هنگامی که تنش مؤثر به صفر نزدیک میشود، خاک مانند یک مایع رفتار میکند — اجسام سنگین فرو میروند، اجسام سبک شناور میشوند و زمین دیگر نمیتواند پیها یا خاکریزها را تحمل کند.
روانگرایی مسئول برخی از چشمگیرترین و مخربترین اثرات زلزله در تاریخ بوده است. زلزله نیگاتا ۱۹۶۴ در ژاپن باعث کجشدن و فرورفتن ساختمانهای آپارتمانی در زمین شد، بهطوری که تقریباً تا طبقه سوم در زیر زمین فرو رفتند در حالی که ایستاده باقی ماندند. زلزله آلاسکا ۱۹۶۴ خسارت گسترده ناشی از روانگرایی در انکوریج ایجاد کرد. زلزله کوبه ۱۹۹۵ روانگرایی در امتداد خط ساحلی را موجب شد و تأسیسات بندری و شریانها را آسیب رساند. زلزلههای کرایستچرچ ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۱ در نیوزیلند روانگرایی گستردهای تولید کردند و صدها هزار تن ماسه و سیلت را به سطح پرتاب کردند و هزاران ساختمان مسکونی را آسیب رساندند. زلزله توهوکو ۲۰۱۱ روانگرایی در زمینهای احیاشده در سراسر شرق ژاپن، از جمله در خلیج توکیو و سایر مناطق شهری، ایجاد کرد. در ایران، روانگرایی در زلزله بم ۲۰۰۳ مستند شده است (محدود، به دلیل شرایط خشک) و پتانسیل روانگرایی در نهشتههای آبرفتی اشباع در بخشهایی از دشت ساحلی خزر، خوزستان و سایر مناطق با سطح آب زیرزمینی کمعمق وجود دارد.
روانگرایی از طریق ترکیبی از آزمایشهای صحرایی، آزمایشهای آزمایشگاهی و همبستگیهای تجربی ارزیابی میشود. رویکرد استاندارد از رویه سادهشده که توسط سید و ادریس (۱۹۷۱) توسعه یافت و از آن زمان بارها بهروزرسانی شده استفاده میکند: نسبت تنش چرخهای (CSR) که تقاضای لرزهای را نمایندگی میکند با نسبت مقاومت چرخهای (CRR) که مقاومت خاک را نمایندگی میکند مقایسه میشود. هر دو معمولاً با استفاده از عدد ضربه SPT نرمالشده (N₁)₆₀ یا مقاومت نوک CPT (q_c1N) نرمال میشوند. ضریب اطمینان در برابر روانگرایی FS = CRR/CSR است که FS بیشتر از ۱/۲ تا ۱/۵ بهطور کلی برای طراحی قابل قبول در نظر گرفته میشود. پتانسیل روانگرایی به نوع خاک (شنها و ماسههای تمیز مستعدترند، رسها بهطور کلی مستعد نیستند)، چگالی نسبی، عمق آب زیرزمینی و شدت و مدتزمان لرزش بستگی دارد. اقدامات کاهشی شامل بهسازی خاک (تراکم با ویبرو-تراکم، ستونهای سنگی یا تراکم دینامیکی)، زهکشی (نصب زهکشهای عمودی یا ستونهای شنی برای امکانپذیر ساختن اتلاف فشار منفذی) و اقدامات سازهای (پیهای عمیق که تا زیر لایه روانگراشدنی امتداد یابند یا جداسازی لرزهای) است. نشستهای پس از روانگرایی، گسترش جانبی و نوسان زمین همچنان حوزههای فعال پژوهش و عمل مهندسی هستند.