جداسازی لرزهای، راهبرد حفاظت لرزهای است که سازه را از حرکت زمین با قرار دادن جداسازهای انعطافپذیر میان روسازه و پی آن جدا میکند. این کار دوره تناوب بنیادی سازه را به مقدار بلندی جابهجا میکند و تقاضاهای لرزهای را کاهش داده و هم سازه و هم محتویات آن را محافظت میکند.
جداسازی لرزهای، راهبرد طراحی لرزهای است که در آن سازه با قرار دادن لایهای از یاتاقانهای انعطافپذیر — که جداساز نامیده میشوند — میان روسازه و پی از زمین جدا میشود. با افزایش چشمگیر انعطافپذیری فصل مشترک سازه و پی، جداسازی دوره تناوب بنیادی سازه را از مقدار اولیه (معمولاً ۰/۳ تا ۱/۰ ثانیه) به مقدار بسیار بلندتر (معمولاً ۲ تا ۴ ثانیه) جابهجا میکند که بهخوبی فراتر از بازه دوره غالب اکثر حرکات زمین زلزله است. این کار تقاضای لرزهای را با ضریبی از ۳ تا ۱۰ در مقایسه با سازه متعارف با پایه ثابت کاهش میدهد، در حالی که همزمان میرایی را از طریق سازوکارهای اتلاف انرژی تعبیهشده در جداسازها میافزاید.
این مفهوم به اواخر قرن نوزدهم بازمیگردد، اما پیادهسازی عملی تنها پس از دهه ۱۹۷۰ با توسعه یاتاقانهای الاستومری و لغزشی قابل اعتماد گسترده شد. دو خانواده اصلی جداساز بر عمل مدرن تسلط دارند. یاتاقانهای الاستومری از لایههای لاستیک طبیعی یا مصنوعی که با ورقهای فولادی متناوب شدهاند استفاده میکنند تا انعطافپذیری افقی و سختی عمودی فراهم آورند؛ یاتاقانهای لاستیکی با میرایی بالا (HDR) یا لاستیک-سربی (LRB) اتلاف انرژی را از طریق میرایی مادی یا هسته سربی میافزایند. یاتاقانهای لغزشی (سامانههای آونگ اصطکاکی، FPS) از یک سطح لغزشی منحنی و یک لغزنده صیقلی استفاده میکنند؛ نیروی بازگرداننده از گرانش وارد بر جرم جابهجاشده میآید و انرژی از طریق اصطکاک اتلاف میشود. سامانههای ترکیبی هر دو رویکرد را در هم میآمیزند. سامانههای مدرن جداسازی لرزهای بهطور معمول میرایی معادل ۱۵ تا ۳۰٪ به دست میآورند که بسیار بالاتر از سازههای متعارف است.
جداسازی لرزهای برای سازههای سخت با دوره کوتاه مؤثرتر است — ساختمانهای کممرتبه تا میانمرتبه، نیروگاههای هستهای، پلها و تأسیسات حیاتی. برای سازههای بسیار بلند یا بسیار انعطافپذیر، بازه دوره بلند در حال حاضر فراتر از فرکانسهای غالب حرکت زمین است و جداسازی سود کمتری میدهد. سازههای جداشده نیازمند طراحی دقیق لایه جداسازی، روسازه (که باید جابهجاییهای افقی بزرگ در تراز جداسازی، معمولاً ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلیمتر، را در خود جای دهد) و «خندق» یا منطقه فاصله آزاد اطراف ساختمان برای جلوگیری از ضربه هستند. جداسازها باید برای بارهای عمودی، انعطافپذیری افقی و ظرفیت جابهجایی کافی تحت حداکثر زلزله معتبر طراحی شوند. جداسازی لرزهای در صدها ساختمان در سراسر جهان — از جمله بیمارستانها، مراکز اضطراری، مراکز داده و سازههای میراثی — به کار رفته و عملکرد عالی در زلزلههای بزرگ نظیر نورتریج (۱۹۹۴)، کوبه (۱۹۹۵) و توهوکو (۲۰۱۱) نشان داده است. در ایران، جداسازی لرزهای در برخی بیمارستانهای جدید و تأسیسات حیاتی به کار میرود، هرچند پذیرش آن محدودتر از ایالات متحده، ژاپن یا نیوزیلند باقی مانده است.