خطر، ریسک و تاب‌آوری

خسارت سالانه مورد انتظار (EAL)، میانگین خسارتی است که انتظار می‌رود یک سازه، پرتفوی یا منطقه در هر سال از رویدادهای لرزه‌ای متحمل شود که با انتگرال‌گیری منحنی زیان در سراسر تمام ترازهای خطر ممکن محاسبه می‌شود. این سنجه‌ای بنیادی برای تصمیم‌گیری آگاه به ریسک و قیمت‌گذاری بیمه است.

در معرض قرارگیری، موجودی افراد، ساختمان‌ها، زیرساخت‌ها و دارایی‌های اقتصادی واقع در ناحیه‌ای است که در معرض خطر لرزه‌ای قرار دارد. این کمیت یکی از سه مؤلفه بنیادی ریسک لرزه‌ای، در کنار خطر و آسیب‌پذیری است و تعیین می‌کند چه کسی و چه چیزی در معرض خطر است.

منحنی خطر، نمایشی گرافیکی از احتمال سالانه تجاوز از ترازهای مختلف لرزش زمین در یک ساختگاه است که توسط تحلیل خطر لرزه‌ای احتمالاتی تولید می‌شود. این منحنی ورودی بنیادی برای ارزیابی ریسک احتمالاتی، قیمت‌گذاری بیمه و طراحی مبتنی بر عملکرد فراهم می‌آورد.

شریان حیاتی، سامانه زیرساختی حیاتی — نظیر آب، برق، حمل‌ونقل، ارتباطات یا بهداشت — است که عملکرد پیوسته آن برای پاسخ اضطراری، سلامت عمومی و بازیابی جامعه پس از زلزله ضروری است. تاب‌آوری شریان‌ها نگرانی محوری در کاهش ریسک لرزه‌ای است.

برآورد خسارت، فرایند کمّی‌سازی پیامدهای مورد انتظار زلزله‌ها — برحسب هزینه تعمیر، تلفات جانی، زمان توقف و اختلال اقتصادی — با ترکیب مدل‌های خطر، در معرض قرارگیری و آسیب‌پذیری است. این فرایند مبنای کمّی برای تصمیم‌گیری آگاه به ریسک فراهم می‌آورد.

تحلیل خطر لرزه‌ای احتمالاتی (PSHA)، روشی است که احتمال تجاوز از یک تراز مشخص لرزش زمین در یک ساختگاه را در بازه زمانی معین برآورد می‌کند و تمام سناریوهای زلزله ممکن و عدم قطعیت‌های مرتبط با آن‌ها را در نظر می‌گیرد. این تحلیل بنیان آیین‌نامه‌های طراحی لرزه‌ای مدرن و ارزیابی ریسک است.

تاب‌آوری، توانایی یک جامعه، سامانه یا سازه برای آماده‌سازی، جذب، بازیابی و سازگاری با رویدادهای مخرب نظیر زلزله است. این مفهوم هم کاهش خسارت در طول یک رویداد و هم سرعت و اثربخشی بازیابی پس از آن را در بر می‌گیرد.

دوره بازگشت، میانگین زمان میان رخدادهای یک رویداد با بزرگی معین یا بیشتر است که به‌صورت معکوس احتمال سالانه تجاوز آن بیان می‌شود. در مهندسی زلزله، برای مشخصه‌یابی ترازهای خطر لرزه‌ای و تعریف زلزله‌های طراحی به کار می‌رود.

ریسک لرزه‌ای، پتانسیل خسارت — در جان، اموال، فعالیت اقتصادی یا کارکرد — است که از برهم‌کنش خطر لرزه‌ای، در معرض قرارگیری و آسیب‌پذیری ناشی می‌شود. این کمیت از خطر لرزه‌ای که تنها پدیده فیزیکی را توصیف می‌کند متمایز است و کمیتی است که کاهش ریسک در پی کاهش آن است.

آسیب‌پذیری، حساسیت افراد، ساختمان‌ها یا سامانه‌ها به خسارت یا زیان هنگام قرار گرفتن در معرض خطری با شدت معین است. این کمیت مؤلفه‌ای بنیادی از ریسک لرزه‌ای، در کنار خطر و در معرض قرارگیری است و هدف اصلی تلاش‌های بهسازی و کاهش خطر به شمار می‌رود.